ЎЗ EN РУ
← Барча йўналишлар Тадқиқот йўналиши

Энергетика

Марказий Осиёнинг энергетик ресурслари орасида табиий газ ва электр энергияси алоҳида стратегик аҳамиятга эга.

80% / 50%
Туркманистон минтақадаги тасдиқланган газ захираларининг 80 фоиздан зиёд қисмига ва газ қазиб чиқаришнинг 50 фоизга эга.
155 млрд м3
2022 йилда Марказий Осиёнинг бешта республикасида умумий газ қазиб чиқариш ташкил қилди – бу Европа Иттифоқидаги ҳажмдан қарийб тўрт баробар кўпроқ ва дунёдаги еттинчи йирик газ ишлаб чиқарувчи Австралия кўрсаткичларига яқин.
“Марказий Осиё – Хитой”
Экспортнинг энг катта қисми учта қувурлар орқали Хитойга етказиб берилади.
2,8 млрд м3
2023 йилдан бошлаб Ўзбекистон Россиядан йилига гача газ импорт қилишни бошлади.
Озарбайжон
2022 йилдан бошлаб Туркманистон Эрон орқали уч томонлама битим доирасида Озарбайжонга ҳам кичик ҳажмда газ етказиб бера бошлади.
Йўналиш ҳақида

Минтақавий энергетика ва транспорт интеграцияси, энг аввало, энергия ишлаб чиқаришга йўналтириладиган маблағларга бўлган эҳтиёжни камайтириш ва ёқилғи харажатларини пасайтириш ҳисобига, катта иқтисодий афзалликлар олиб келиши мумкин.

Минтақавий ҳамкорликка қизиқиш қайта тикланаётганига қарамай, ўзаро боғлиқлик ва энергия ресурслари савдосининг салоҳияти ҳали тўлиқ ишга солинмаган. Асосий тўсиқлар сирасига самарали минтақавий савдо платформасининг йўқлиги, эскирган инфратузилма ва институтционал жиҳатдан парчаланганлик киради. Электр энергияси, газ ва бошқа энергетик ресурслар соҳасидаги ҳамкорликни кучайтириш минтақанинг энергетик хавфсизлиги, шаффофлиги ва барқарорлигини оширишга хизмат қилади,бу эса аҳолиси тез ўсиб бораётган минтақанинг иқтисодий фаровонлигини таъминлаш учун зарур омил ҳисобланади.

2018 йилдан буён минтақадаги ортиқча газ ҳажмлари камаймоқда, чунки ишлаб чиқариш анча сустлашган, ички истеъмол эса тез суръатларда ўсмоқда. Ўзбекистон ва Қозоғистон минтақанинг асосий экспортчилари сифатида сўнгги йилларда савдо баланси ижобий бўлишига интилмоқда, бироқ дастлабки маълумотларга кўра, 2023 йилдан бошлаб Ўзбекистон мустақилликдан кейин илк бор газнинг соф импортчисига айланган. Туркманистонда, айниқса Галкиниш газ конининг иккинчи босқичини ўзлаштиришда, фойдаланилмаган катта экспорт салоҳияти мавжуд, бироқ йиллик 30 млрд м3 қувватга эга D йўналиши бўйича етказиб бериш лойиҳасининг тақдири ҳозирча номаълум.

Тадқиқот материаллари

Диаграммалар

Марказий Осиё мамлакатлари бўйича оқова сувлар, йиғиладиган, тозаланадиган ва қайта ишлатиладиган сувлар. Манба: Жаҳон банки, 2024 йил. Эслатма: газ ишлаб чиқариш миқдори кулранг, унинг истеъмоли сариқ рангда; қизил чизиқ эса газ экспорти даражасини кўрсатади.
Марказий 2022 йилда Марказий Осиёда ички ва ташқи ҳудудий газ савдоси. Манба: Энергетика институтининг 2024 йил бўйича дунё энергетикасининг статистик таҳлили, Халқаро энергетика агентлиги.кўрсатади.
Давлатлар кесимида энергия ишлаб чиқариш, 2025 йил, ПЖ.
Марказий Осиёда паст углеродли сиёсат йўли: асосий босқичлар ва имкониятлар. Орқа фонда – секторлар бўйича умумий чиқиндилар (MtCO2eq). Манба: Жаҳон банкининг энергетика тизими модели. Изоҳ: Диаграмма энергияни истеъмол қиладиган асосий секторларга эътибор қаратади ва кончилик, қишлоқ хўжалиги, водород ишлаб чиқариш ҳамда энергетика секторидаги ишларнинг чиқиндиларини қамраб олмайди (жойида бажариладиган ишлар).
2050 йилгача истиқболлар

Сценарийлар

Молиявий ва бозор чекловлари

Энергетика секторида молиявий кўрсаткичларнинг заифлиги қайта тикланувчи энергия манбалари (ҚТЭМ) ва бошқа технологияларни жорий этишни секинлаштирмоқда. Сектор ўтиш даврида: бозор ислоҳотлари давом этмоқда, лекин паст нарх сигналлари туфайли инвестиция қилиш чекланган.

Хусусий инвесторлар тартибга солиш ва бозор ноаниқликлари, ҳамда маълумотлар етишмаслиги муаммоларига дуч келишмоқда, бу эса технологияларни жорий этиш ва билимларни узатишни секинлаштиради.
Энергия танқислиги хавфи

Инфратузилмага инвестицияларнинг етарли эмаслиги, иқлим ўзгариши (мавсумий қурғоқчиликлар) ва минтақавий мувофиқлашувнинг йўқлиги Тожикистон, Қирғизистон ва Ўзбекистонда қишда газ ва электр энергияси танқислигини кучайтириши мумкин.

Вазият фақат 2030-йиллар бошларига бориб, Тожикистон ва Қирғизистонда янги гидроэнергетика қувватлари ишга туширилганда ва Ўзбекистонда қуёш ҳамда шамол генерацияси кенг миқёсда ривожлангандагина яхшиланиши мумкин.
Ҳавонинг ифлосланиши

Ҳаво сифати айниқса шаҳарларда ёмон – у ерда PM2.5 концентрацияси кўпинча ЖССТ тавсияси бўйича (5 мкг/м³) меъёридан 6–12 марта юқори бўлиши кузатилмоқда. Йирик шаҳарларда (Бишкек, Душанбе, Тошкент, Олмаота) PM2.5 даражалари ЖССТнинг оралиқ мақсад кўрсаткичи (35 мкг/м³)дан икки баробар кўп. Қишлоқ жойларда аҳоли зичлиги камлиги сабабли ифлосланиш даражаси пастроқ, аммо умумий урбанизация муаммони кучайтириб бормоқда.

Электромобиллар ва иссиқлик насослари оммавий тус олади: 2050 йилгача 20 миллионгача электромобиллар бўлади ва иссиқлик насосларидан фойдаланувчи хонадонлар улуши 50 фоиздан ошади.
Хулосалар

Тавсиялар

  1. 1 Харажатларни қисқартириш ва иқтисодий манфаатларни ошириш: Давлатлар электр энергияси ишлаб чиқариш харажатларини қисқартириши, қиммат бўлмаган электр энергиясини юқори талаб мавсумларида импорт қилиши ҳамда ортиқча ишлаб чиқарилган энергияни талаб пастроқ пайтларида экспорт қилиши мумкин ва шу орқали вақт ва мавсумий талабдаги фарқдан самарали фойдаланилади. 2020–2030 йилларда минтақавий электр ва газ савдоси 6,4 миллиард АҚШ долларигача иқтисодий манфаат олиб келиши кутилмоқда.
  2. 2 Энергетика хавфсизлигини ошириш: Ўзаро боғлиқ тармоқлар таъминот манбалари диверсификация қилинишини ва бир тур ёқилғи ёки ички ишлаб чиқаришга қарамликнинг камайишини, шу орқали минтақавий энергетика тизимларининг барқарорлигини таъминлайди.
  3. 3 Барқарор энергетика манбаларини интеграция қилиш: Минтақавий савдо ўзгарувчан барқарор манбалар, жумладан, Ўзбекистондаги қуёш ва Қозоғистондаги шамол энергетикасини интеграция қилишни енгиллаштиради, чегараларда ишлаб чиқариш ҳамда талабни мувозанатлаштиради.
  4. 4 Ифлосланиш ва иссиқхона гази чиқиндиларини камайтириш: Кенг миқёсда ифлослантирувчи ёқилғилар ўрнига тоза гидро- ва барқарор манбалар ёки газни импорт қилиш ҳаво ифлосланиши ҳамда иссиқхона газлари чиқиндисини камайтиради.
  5. 5 Инфратузилмани самарали фойдаланишни оптималлаштириш: Трансчегаравий савдо мавжуд ва янгиланадиган энергетика активларидан максимал фойдаланиш имконини беради, ортиқча ички инвестицияларга бўлган эҳтиёжни камайтиради.
  6. 6 Марказий Осиё давлатлари Энергетика кенгашини ташкил этиш орқали ҳамкорликни институционаллаштириш. Минтақавий энергетика хавфсизлигини таъминлаш мақсадида энергетика вазирларининг маслаҳат учрашувлари механизмини доимий фаолият юритувчи Энергетика кенгашига айлантириш лозим. Бу маслаҳатлашувлардан амалий ва тизимли ҳамкорликка ўтиш, минтақавий энергетика ресурсларини бошқаришда ягона ёндашувни шакллантириш ҳамда узоқ муддатли ва мажбурий қарорларни қабул қилиш учун институционал асос яратади.
  7. 7 Энергетика сиёсати, молиялаштириш ва рағбатлантириш механизмларини ўз ичига олган узоқ муддатли миллий стратегияларни ишлаб чиқиш ва жорий этиш.
  8. 8 Рақобатбардош электр энергияси бозорларини шакллантириш ва ривожлантириш.